राज्य सरकारला दुष्काळी परिस्थितीचा अहवाल सादर; खरीप पिकांचे ८० ते ८५ टक्क्यांपेक्षा अधिक नुकसान
साडेपाच लाख हेक्टरवरील खरीप पिकांना फटका; जलसाठ्यात केवळ ८ टक्के पाणी
यशश्री अपडेट्स । धाराशिव
धाराशिव जिल्ह्यावर यंदा दुष्काळाचे गंभीर संकट घोंघावत असून, राज्य सरकारच्या निर्णयाकडे जिल्ह्यातील शेतकऱ्यांचे लक्ष लागले आहे. पावसाचे असमान वितरण, ऑगस्ट महिन्यातील अत्यल्प पर्जन्यमान आणि सलग २९ ते ३५ दिवसांचा पावसाचा खंड यामुळे खरीप हंगामातील पिकांच्या वाढीच्या अत्यंत महत्त्वाच्या अवस्थेत तीव्र आर्द्रता ताण निर्माण झाला आहे. जिल्ह्यात जून ते सप्टेंबर या कालावधीत विविध टप्प्यांमध्ये तब्बल ८० दिवसांचा पर्जन्य खंड नोंदविण्यात आला आहे. परिणामी जिल्ह्यातील जवळपास ९५ टक्के खरीप क्षेत्रावर प्रतिकूल परिणाम झाला असून, पिकांचे नुकसान ८० ते ८५ टक्क्यांपेक्षा अधिक असल्याचे जिल्हा प्रशासनाच्या अहवालातून समोर आले आहे.
जिल्हाधिकारी कीर्ती किरण पुजार यांच्या स्वाक्षरीने तयार करण्यात आलेल्या दुष्काळ परिस्थितीच्या संक्षिप्त अहवालात जिल्ह्यातील पावसाची स्थिती, पिकांचे नुकसान, जलसाठा आणि भूजल पातळी याबाबत गंभीर निरीक्षणे नोंदविण्यात आली आहेत. त्यामुळे धाराशिव जिल्ह्यात दुष्काळ जाहीर करण्याच्या निर्णयाकडे शेतकरी आणि नागरिकांचे लक्ष लागले आहे.
सरासरीच्या केवळ ५१.५१ टक्के पाऊस
धाराशिव जिल्ह्याचे सरासरी पर्जन्यमान ६०३.८० मिलिमीटर आहे. मात्र, यंदा आतापर्यंत जिल्ह्यात केवळ ३१०.७ मिलिमीटर पाऊस झाला असून, तो सरासरीच्या केवळ ५१.५१ टक्के इतका आहे. त्यामुळे जिल्ह्यात तब्बल ४८.४९ टक्के पावसाची तूट राहिली आहे.
जून २०२६ मध्ये जिल्ह्यात सरासरीच्या ९७.६० टक्के, तर जुलै महिन्यात १००.१० टक्के पाऊस झाला. त्यामुळे सुरुवातीला पावसाची स्थिती समाधानकारक असल्याचे चित्र होते. मात्र, त्यानंतर पावसाने मोठी दडी मारल्याने खरीप पिकांवर त्याचा गंभीर परिणाम झाला.
ऑगस्ट महिन्यात जिल्ह्यात केवळ ४३.१ मिलिमीटर म्हणजे सरासरीच्या २७.९० टक्के पाऊस झाला. सप्टेंबर महिन्यात आतापर्यंत केवळ ६.८ मिलिमीटर म्हणजे ३.७ टक्के पाऊस झाला आहे. त्यामुळे साडेतीन महिन्यांच्या कालावधीत अपेक्षित पावसाच्या तुलनेत मोठी तूट निर्माण झाली आहे.
ऑगस्टमध्ये सलग २९ ते ३५ दिवस पावसाचा खंड
ऑगस्ट महिन्यात जिल्ह्यातील अनेक भागांमध्ये सलग २९ ते ३५ दिवसांचा पावसाचा खंड पडला. सप्टेंबर महिन्यातही पावसाने अपेक्षित हजेरी लावलेली नाही.
जिल्ह्यातील आठही तालुक्यांमध्ये एकूण ५७ महसूल मंडळे आहेत. त्यापैकी स्वयंचलित हवामान केंद्रे कार्यरत असलेल्या ४५ महसूल मंडळांमध्ये ३० दिवसांच्या कालावधीतील पर्जन्यखंडाचा अभ्यास करण्यात आला.
या पाहणीत जून महिन्यात २२ दिवस, जुलैमध्ये १२ दिवस, ऑगस्टमध्ये २९ दिवस, तर सप्टेंबरमध्ये १४ दिवस पर्जन्यखंड नोंदविण्यात आला. जून ते सप्टेंबर या कालावधीत जिल्ह्यात एकूण ८० दिवसांचा पर्जन्य खंड नोंदविण्यात आल्याचे अहवालात नमूद आहे.
साडेपाच लाख हेक्टरवरील खरीप पिके संकटात
खरीप हंगाम २०२६ मध्ये धाराशिव जिल्ह्यात एकूण ५ लाख ३९ हजार ०२७ हेक्टर क्षेत्रावर पेरणी करण्यात आली आहे. यामध्ये सोयाबीनचे क्षेत्र सर्वाधिक आहे.
- सोयाबीन – ४ लाख ६७ हजार ३२२ हेक्टर
- तूर – २४ हजार ८३१ हेक्टर
- उडीद – २१ हजार ८८६ हेक्टर
- मूग – ५ हजार ५४४ हेक्टर
सोयाबीनची पेरणी एकूण खरीप क्षेत्राच्या सुमारे ८६.७० टक्के क्षेत्रावर झाली आहे. मात्र, पावसाच्या दीर्घ खंडामुळे सोयाबीन पिकाला सर्वाधिक फटका बसला आहे.
हलक्या जमिनीवरील सोयाबीन व उडदाचे पीक पूर्णपणे वाळण्याच्या स्थितीत आले असून, अनेक शेतकरी वाळलेले सोयाबीन काढून जनावरांना चारा म्हणून वापरत आहेत. मध्यम व भारी जमिनीवरील पिकांनाही पावसाअभावी मोठा फटका बसला असून, फुलोरा, शेंगा निर्मिती आणि दाणे भरण्याच्या अवस्थेवर प्रतिकूल परिणाम झाला आहे.
परिणामी उत्पादनात मोठी घट होण्याची शक्यता असून, अनेक शेतकऱ्यांचा उत्पादन खर्चदेखील निघणार नसल्याचे अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.
जवळपास ९५ टक्के खरीप क्षेत्रावर परिणाम
पावसाच्या प्रदीर्घ खंडामुळे जिल्ह्यातील जवळपास ९५ टक्के खरीप क्षेत्रावर परिणाम झाला आहे. विशेषतः पावसावर अवलंबून असलेल्या कोरडवाहू भागातील शेतकऱ्यांची परिस्थिती अत्यंत बिकट झाली आहे.
पिकांना आवश्यक असलेल्या वाढीच्या अवस्थेत पावसाअभावी जमिनीतील ओलावा कमी झाला. त्यामुळे सोयाबीनच्या वाढीवर, फुलोऱ्यावर, शेंगा लागण्यावर आणि दाणे भरण्यावर परिणाम झाला आहे. काही ठिकाणी पिके उभी असली तरी त्यातून अपेक्षित उत्पादन मिळण्याची शक्यता कमी असल्याचे प्रशासनाच्या पाहणीत आढळून आले आहे.
जलसाठ्यात केवळ ८ टक्के पाणी
दुष्काळाची तीव्रता केवळ पिकांपुरती मर्यादित नसून जिल्ह्यातील जलसाठ्याची स्थितीदेखील चिंताजनक आहे. जिल्ह्यात मोठे, मध्यम आणि लघु असे एकूण २२५ जलप्रकल्प आहेत.
या प्रकल्पांची एकूण प्रकल्पीय उपयुक्त पाणीसाठा क्षमता ७२५.४० दशलक्ष घनमीटर आहे. मात्र, सध्या या प्रकल्पांमध्ये केवळ ५५.०३० दशलक्ष घनमीटर उपयुक्त पाणीसाठा शिल्लक आहे. म्हणजेच एकूण क्षमतेच्या केवळ ८ टक्के पाणीसाठा उपलब्ध आहे.
उपलब्ध पाणीसाठा अत्यंत कमी असल्याने आगामी काळात पिण्याच्या पाण्याचा प्रश्नही गंभीर होण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे शेतीबरोबरच ग्रामीण भागातील पाणीपुरवठ्याचे मोठे आव्हान प्रशासनासमोर उभे राहण्याची शक्यता आहे.
भूजल पातळीतही मोठी घट
जिल्ह्यातील भूजल पातळीचीदेखील तपासणी करण्यात आली आहे. भूजल विकास यंत्रणेमार्फत जिल्ह्यातील आठही तालुक्यांमधील ११४ निरीक्षण विहिरींची पाहणी करण्यात आली.
सप्टेंबर २०२६ मध्ये या विहिरींची सरासरी पाणीपातळी ९.५३ मीटर इतकी नोंदविण्यात आली आहे. मागील पाच वर्षांच्या सरासरीच्या तुलनेत पाणीपातळीत तब्बल ७.०२ मीटरने घट झाल्याचे अहवालातून स्पष्ट झाले आहे.
पावसाची कमतरता, जलसाठ्यांमध्ये अत्यल्प पाणी आणि भूजल पातळीत झालेली मोठी घट यामुळे जिल्ह्यातील आगामी काळातील पाणीटंचाईचे संकट अधिक तीव्र होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.
जिल्हाधिकाऱ्यांनी बांधावर जाऊन केली पाहणी
राज्य शासनाने जिल्हा प्रशासनाला दुष्काळी परिस्थितीचा अहवाल सादर करण्याचे निर्देश दिल्यानंतर जिल्हाधिकारी कीर्ती किरण पुजार यांनी स्वतः शेतकऱ्यांच्या बांधावर जाऊन परिस्थितीची पाहणी केली.
त्यानंतर जिल्ह्यातील पर्जन्यमान, पावसाचा खंड, पिकांची सद्यस्थिती, जलसाठा आणि भूजल पातळी यांचा आढावा घेऊन दुष्काळी परिस्थितीचा संक्षिप्त अहवाल तयार करण्यात आला.
आयआयटी बॉम्बेच्या प्रतिनिधींच्या उपस्थितीत पिकांची पाहणी
पर्जन्यमान आणि पावसाच्या खंडाचा पिकांवर झालेला परिणाम तपासण्यासाठी २ सप्टेंबर २०२६ रोजी विद्यापीठातील शास्त्रज्ञ, तहसीलदार, तालुका कृषी अधिकारी, आयआयटी बॉम्बेचे प्रतिनिधी आणि प्रगतशील शेतकरी यांच्या उपस्थितीत पिकांची पाहणी करण्याचे आदेश देण्यात आले होते.
प्रत्येक महसूल मंडळातील किमान दोन गावांमध्ये पिकांची पाहणी करून त्याबाबतचा अहवाल सादर करण्यात आला. आठही तालुक्यांमधून प्राप्त झालेल्या या अहवालांच्या आधारे जिल्ह्यातील खरीप पिकांच्या सद्यस्थितीचा आढावा घेण्यात आला.
या पाहणीत जिल्ह्यातील खरीप पिकांचे नुकसान ८० ते ८५ टक्क्यांपेक्षा अधिक झाल्याचे निदर्शनास आले आहे. हलक्या व मध्यम जमिनीवरील सोयाबीन पिकाची अवस्था अत्यंत खराब असून, अनेक शेतकरी पीक काढून जनावरांसाठी चारा म्हणून वापरत असल्याचेही अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.
सरकारच्या निर्णयाकडे शेतकऱ्यांचे लक्ष
राज्यातील तीव्र दुष्काळी परिस्थिती असलेल्या जिल्ह्यांचे अहवाल राज्य सरकारकडे सादर करण्यात आले आहेत. धाराशिव जिल्ह्यातील परिस्थिती पाहता दुष्काळ जाहीर करून शेतकऱ्यांना मदत मिळणार का, याकडे सर्वांचे लक्ष लागले आहे.
मंत्रिमंडळाच्या आजच्या बैठकीत दुष्काळाबाबत महत्त्वाचा निर्णय होण्याची शक्यता असल्याने धाराशिव जिल्ह्यातील शेतकऱ्यांच्या आशा या निर्णयावर केंद्रीत झाल्या आहेत. पिकांचे मोठे नुकसान, पावसाची जवळपास निम्मी तूट, ८० दिवसांचा पर्जन्य खंड, जलसाठ्यात केवळ ८ टक्के पाणी आणि भूजल पातळीत झालेली मोठी घट या पार्श्वभूमीवर शासन शेतकऱ्यांसाठी कोणती मदत जाहीर करते, याकडे जिल्ह्याचे लक्ष लागले आहे.
दुष्काळ जाहीर झाल्यास पीक नुकसानभरपाई, पाणीटंचाईवरील उपाययोजना, चारा उपलब्धता आणि इतर शासकीय मदतीचा मार्ग मोकळा होण्याची अपेक्षा शेतकऱ्यांकडून व्यक्त केली जात आहे.
