घरडा केमिकल्स, बायफ आणि मानवलोकचा संयुक्त उपक्रम; पशुधनाचे पोषण, चारा व्यवस्थापन आणि पर्यायी चारा उत्पादनाबाबत मार्गदर्शन
यशश्री अपडेट्स | धाराशिव :
धाराशिव जिल्ह्यात निर्माण झालेल्या दुष्काळसदृश परिस्थितीच्या पार्श्वभूमीवर पशुधनासाठी हिरव्या चाऱ्याची उपलब्धता वाढविणे, जनावरांचे आरोग्य जपणे आणि पशुपालकांना शाश्वत चारा व्यवस्थापनाचे पर्याय उपलब्ध करून देण्याच्या उद्देशाने घरडा केमिकल्स प्रकल्पांतर्गत महत्त्वपूर्ण उपक्रम राबविण्यात आला. बायफ बीआयएसएलडी विभागीय कार्यालय, धाराशिव आणि मानवलोक संस्थेच्या संयुक्त विद्यमाने कसगी येथील घरडा कृषी संशोधन केंद्रात चारा व्यवस्थापन व पशुसंवर्धन मार्गदर्शन कार्यक्रमाचे आयोजन करण्यात आले. या कार्यक्रमांतर्गत तुळजापूर तालुक्यातील सहा गावांमधील महिला पशुपालकांना १० हजार बीएचएन-११ (BHN-11) हायब्रीड नेपियर चारा ठोंब्यांचे वाटप करण्यात आले. यासोबतच चारा उत्पादनाच्या प्रात्यक्षिकासाठी अतिरिक्त पाच हजार ठोंबे उपलब्ध करून देण्यात आले. या उपक्रमामुळे दुष्काळी परिस्थितीत पशुधनासाठी हिरवा चारा निर्माण करण्यासोबतच पशुपालकांना आधुनिक चारा व्यवस्थापन तंत्रज्ञानाची माहिती मिळणार आहे.
सहा गावांतील महिला पशुपालकांना चारा लागवडीसाठी मदत
दुष्काळी परिस्थितीत हिरव्या चाऱ्याची कमतरता निर्माण झाल्यास त्याचा थेट परिणाम जनावरांच्या पोषणावर, आरोग्यावर आणि दूध उत्पादनावर होऊ शकतो. अशा परिस्थितीत पशुपालकांना चारा उत्पादनाचे पर्याय उपलब्ध करून देणे आवश्यक ठरते. ही बाब लक्षात घेऊन तुळजापूर तालुक्यातील कुंभारी, सरडेवाडी, कोरेवाडी, गोंधळवाडी, बीजनवाडी आणि खोतांचीवाडी या सहा गावांतील महिला पशुपालकांची या उपक्रमासाठी निवड करण्यात आली.
या महिला पशुपालकांना बीएचएन-११ हायब्रीड नेपियर चाऱ्याच्या लागवडीसाठी एकूण १० हजार ठोंब्यांचे वाटप करण्यात आले. उपलब्ध पाण्याचा विचार करून ज्या पशुपालकांकडे काही दिवस चारा लागवड आणि त्याच्या सुरुवातीच्या वाढीसाठी पुरेसे पाणी उपलब्ध आहे, अशा पशुपालकांना प्राधान्य देण्यात आले. त्यामुळे मर्यादित पाण्याचा योग्य वापर करून चारा उत्पादन सुरू करण्यास मदत होणार आहे.
प्रात्यक्षिकातून आधुनिक चारा व्यवस्थापनाचा प्रसार
कसगी येथील घरडा कृषी संशोधन केंद्रात नेपियर चाऱ्याची प्रात्यक्षिक तत्त्वावर लागवड करण्यासाठी अतिरिक्त पाच हजार ठोंबे उपलब्ध करून देण्यात आले. या प्रक्षेत्राच्या माध्यमातून नेपियर चाऱ्याची लागवड, वाढ, कापणी आणि उपलब्ध चाऱ्याचे योग्य व्यवस्थापन याबाबत सुधारित पद्धतींचा प्रसार करण्याचे नियोजन आहे.
प्रात्यक्षिकाच्या माध्यमातून पशुपालकांना प्रत्यक्ष चारा लागवडीची माहिती मिळू शकते. तसेच चारा उत्पादनासाठी उपलब्ध असलेल्या जागेचा आणि पाण्याचा कार्यक्षम वापर कसा करावा, याबाबतही त्यांना मार्गदर्शन मिळणार आहे. भविष्यात अशा पद्धतींचा अवलंब करून पशुपालकांना स्वतःच्या शेतात किंवा उपलब्ध जागेत चारा उत्पादनाचे नियोजन करता येईल.
पशुधनाच्या आरोग्यासाठी ५० पशुपालकांना खनिज मिश्रण
केवळ हिरवा चारा उपलब्ध करून देणे पुरेसे नसून जनावरांना संतुलित आणि सकस आहार मिळणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. पशुधनाचे पोषण सुधारावे आणि जनावरांच्या आहारातील आवश्यक खनिज घटकांची कमतरता भरून काढण्यास मदत व्हावी, या उद्देशाने सुमारे ५० पशुपालकांना खनिज मिश्रणाचे वाटप करण्यात आले.
जनावरांच्या वयानुसार, शारीरिक स्थितीनुसार आणि दूध उत्पादनानुसार संतुलित आहार देणे आवश्यक असते. हिरवा चारा, उपलब्ध सुका चारा, योग्य प्रमाणातील पूरक आहार आणि खनिज मिश्रण यांचे नियोजन केल्यास पशुधनाचे आरोग्य टिकवून ठेवण्यास मदत होते. दुष्काळाच्या काळात चाऱ्याची उपलब्धता कमी असताना आहार व्यवस्थापनाला विशेष महत्त्व प्राप्त होते.
सोयाबीनच्या भुसकटावर प्रक्रिया करण्याचे मार्गदर्शन
कार्यक्रमादरम्यान बायफ बीआयएसएलडीचे विभागीय प्रकल्प अधिकारी श्री. अतुल मुळे यांनी पशुपालकांना सकस पशुआहाराचे महत्त्व समजावून सांगितले. सोयाबीनच्या भुसकटावर योग्य प्रक्रिया करून त्याची पौष्टिकता आणि जनावरांसाठी उपयुक्तता वाढविण्याच्या पद्धतींबाबत त्यांनी सविस्तर माहिती दिली.
दुष्काळी परिस्थितीत पारंपरिक चाऱ्याची उपलब्धता कमी झाल्यास उपलब्ध कृषी अवशेषांचा योग्य वापर करणे हा पशुपालकांसाठी एक महत्त्वाचा पर्याय ठरू शकतो. मात्र, अशा अवशेषांचा वापर योग्य प्रक्रिया, संतुलित आहार आणि पशुवैद्यकीय सल्ल्यानुसार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध चाऱ्याचे नियोजन, चारा साठवण, पूरक आहाराचा योग्य वापर आणि जनावरांच्या आरोग्याची नियमित काळजी यावरही त्यांनी भर दिला.
मर्यादित संसाधनांमध्ये जनावरांचे पोषण टिकवून ठेवण्यासाठी पशुपालकांनी उपलब्ध चारा आणि पाण्याचे नियोजनबद्ध व्यवस्थापन करावे, असे आवाहनही या वेळी करण्यात आले.
हायड्रोपोनिक चारा आणि अझोला उत्पादनाची माहिती
बायफच्या प्रतिनिधी श्रीमती नूतन क्षीरसागर यांनी बायफ संस्थेच्या कार्याची, पशुधन विकास कार्यक्रमांची आणि पशुपालकांसाठी राबविण्यात येणाऱ्या विविध उपक्रमांची माहिती दिली. बदलत्या परिस्थितीत पारंपरिक चारा व्यवस्थापनासोबतच पर्यायी चारा उत्पादन तंत्रज्ञानाचा वापर करण्याची गरज त्यांनी अधोरेखित केली.
यावेळी हायड्रोपोनिक चारा उत्पादन आणि अझोला उत्पादन तंत्रज्ञान यांसारख्या पर्यायी पद्धतींबाबत उपस्थितांना मार्गदर्शन करण्यात आले. कमी जागेत चारा उत्पादनाचे नियोजन कसे करता येईल, उपलब्ध संसाधनांचा उपयोग कसा करावा आणि पशुधनाच्या आहारात पूरक खाद्याचा योग्य समावेश कसा करावा, याविषयी माहिती देण्यात आली.
या पर्यायी पद्धतींचा अवलंब करताना स्थानिक परिस्थिती, पाण्याची उपलब्धता, खर्च आणि पशुधनाच्या आहाराच्या गरजा विचारात घेणे आवश्यक असल्याचेही या उपक्रमाच्या अनुषंगाने स्पष्ट करण्यात आले.
मानवलोक संस्थेकडून दुष्काळी परिस्थितीतील पशुधन व्यवस्थापनावर भर
मानवलोक संस्थेचे श्री. सिद्धराज चौधरी आणि उपस्थित प्रतिनिधींनी या उपक्रमाचे महत्त्व स्पष्ट केले. दुष्काळी परिस्थितीत उपलब्ध पाणी, चारा आणि इतर संसाधनांचा काटकसरीने व योग्य पद्धतीने वापर करून पशुधनाचे व्यवस्थापन करण्याची गरज त्यांनी अधोरेखित केली.
पशुपालकांना केवळ तात्पुरती मदत देण्याऐवजी त्यांना चारा उत्पादनाच्या शाश्वत पद्धतींची माहिती देणे, पशुधनाच्या पोषणाबाबत जागरूक करणे आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाची ओळख करून देणे महत्त्वाचे आहे. या दृष्टीने चारा ठोंब्यांचे वाटप, प्रत्यक्ष प्रात्यक्षिक आणि मार्गदर्शन यांची सांगड घालण्यात आली.
पशुधन विकास आणि शाश्वत चारा व्यवस्थापनासाठी संयुक्त प्रयत्न
घरडा केमिकल्स प्रकल्प, बायफ बीआयएसएलडी आणि मानवलोक संस्थेच्या समन्वयातून पशुपालकांना चारा उत्पादन, पशुधनाचे पोषण, जनावरांची आनुवंशिक सुधारणा आणि पशुसंवर्धनाशी संबंधित विविध योजनांची माहिती देण्यात आली. या माध्यमातून पशुपालकांना उपलब्ध साधनसामग्रीचा अधिक प्रभावी वापर करण्यास आणि पशुधन व्यवस्थापनाबाबत योग्य निर्णय घेण्यास मदत होणार आहे.
कार्यक्रमाला मानवलोक संस्थेचे कर्मचारी, बायफचे प्रतिनिधी, महिला पशुपालक आणि इतर पशुपालक उपस्थित होते. कार्यक्रमाच्या शेवटी सहभागी महिला व पशुपालकांना सहभाग प्रमाणपत्रांचे वितरण करण्यात आले.
दुष्काळात पशुपालकांना दिलासा देण्याच्या दिशेने पाऊल
धाराशिव जिल्ह्यातील दुष्काळसदृश परिस्थितीत पशुधनाचे संरक्षण, हिरव्या चाऱ्याची उपलब्धता वाढविणे आणि पशुपालकांना पर्यायी चारा व्यवस्थापनाचे प्रशिक्षण देणे या दृष्टीने कसगी येथील हा उपक्रम महत्त्वपूर्ण मानला जात आहे. नेपियर चारा लागवड, खनिज मिश्रणाचे वाटप, सकस पशुआहाराबाबत मार्गदर्शन आणि पर्यायी चारा उत्पादन तंत्रज्ञानाची माहिती यांमुळे पशुपालकांना चारा व्यवस्थापनासाठी विविध पर्याय उपलब्ध झाले आहेत.
घरडा केमिकल्स प्रकल्प, बायफ बीआयएसएलडी आणि मानवलोक यांच्या संयुक्त प्रयत्नांतून पशुपालकांचे सक्षमीकरण, पशुधनाचे आरोग्य आणि शाश्वत चारा व्यवस्थापनाला चालना देण्यावर भर देण्यात येत आहे. अशा उपक्रमांचा सातत्याने विस्तार झाल्यास दुष्काळी परिस्थितीत पशुपालकांना उपलब्ध संसाधनांचे अधिक चांगले नियोजन करण्यास आणि पशुधनाचे आरोग्य जपण्यास मदत होऊ शकते.
