शेंदूर, सिमेंटचे थर काढल्यानंतर मूर्तीचे मूळ शिल्पवैशिष्ट्य स्पष्ट; अहवाल मिळाल्यानंतर गणेश महाराज अंधारे यांनी उपोषण मागे घेतले
यशश्री अपडेट्स | माणकेश्वर (ता. भूम) :
धाराशिव जिल्ह्यातील भूम तालुक्यातील माणकेश्वर येथील ऐतिहासिक महादेव मंदिर परिसरातील सटवाई देवीच्या मूर्तीच्या संवर्धनानंतर तिच्या मूळ स्वरूपाबाबत महत्त्वाची माहिती समोर आली आहे. अनेक वर्षांपासून मूर्तीवर असलेले शेंदूर, सिमेंट आणि इतर थर रासायनिक प्रक्रियेद्वारे काढल्यानंतर मूर्तीचे मूळ शिल्पवैशिष्ट्य स्पष्ट झाले. त्यानंतर पुरातत्त्व विभागाने केलेल्या मूर्तिशास्त्रीय अभ्यासात ही मूर्ती सरस्वती देवीच्या स्वरूपाशी संबंधित असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.
मूर्तीवरील शेंदूर काढून तिचे शास्त्रीय पद्धतीने जतन व संवर्धन करावे, तसेच त्यानंतर मूर्तीबाबतचा सविस्तर अहवाल जाहीर करावा, अशी मागणी माणकेश्वर येथील ह.भ.प. गणेश महाराज अंधारे यांनी केली होती. मात्र, रासायनिक संवर्धनाची प्रक्रिया पूर्ण होऊन जवळपास तीन महिने उलटूनही पुरातत्त्व विभागाचा अहवाल प्राप्त झाला नव्हता. त्यामुळे अहवाल तातडीने मिळावा, या मागणीसाठी गणेश महाराज अंधारे यांनी मंदिर परिसरात उपोषण सुरू केले होते.
दरम्यान, बुधवारी (ता. २३) प्रशासनाकडे पुरातत्त्व विभागाचा अहवाल प्राप्त झाल्यानंतर त्यांनी आपले उपोषण मागे घेतले.
रासायनिक प्रक्रियेनंतर मूर्तीचे मूळ रूप समोर
माणकेश्वर येथील प्राचीन मंदिर परिसरातील या मूर्तीवर दीर्घकाळ शेंदूर लावण्यात आल्यामुळे तिच्यावरील मूळ कोरीवकाम आणि सूक्ष्म शिल्पवैशिष्ट्ये झाकली गेली होती. पुरातत्त्व विभागाच्या मार्गदर्शनाखाली नियंत्रित रासायनिक प्रक्रियेने शेंदूर, सिमेंट तसेच इतर थर काढण्यात आले.
या प्रक्रियेनंतर मूर्तीचे मूळ शिल्परूप अधिक स्पष्ट झाले. छत्रपती संभाजीनगर विभागाच्या सहायक संचालक (पुरातत्त्व) कार्यालयाने ९ जुलै २०२६ रोजी यासंदर्भातील सविस्तर अहवाल वरिष्ठ पुरातत्त्व अधिकाऱ्यांकडे सादर केला होता.
मूर्तीची वैशिष्ट्ये काय?
अहवालानुसार, संबंधित मूर्ती आसनस्थ आणि चतुर्भुज आहे. तिची उंची सुमारे ११० सेंटीमीटर, तर रुंदी सुमारे ७० सेंटीमीटर आहे. मूर्तीच्या डोक्यावर किरीट मुकुट असून मागील बाजूस प्रभावळ, मकरतोरण आणि कीर्तिमुखाची रचना असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.
मूर्तीचे काही हात, आयुधे तसेच पायाची बोटे भग्न अवस्थेत आहेत. त्यामुळे मूर्तीच्या भग्न भागांचे स्वरूप समजून घेण्यासाठी आणि पुनर्निर्मितीच्या अभ्यासासाठी मंदिराच्या बाह्य भिंतीवरील यादवकालीन शिल्पांचा संदर्भ घेण्यात आल्याचे अहवालात नमूद आहे.
वीणा, अक्षमाला आणि हंसामुळे सरस्वतीशी साम्य
मूर्तीच्या शिल्पवैशिष्ट्यांचा अभ्यास करताना वीणा, अक्षमाला, अंकुश, वेद अथवा वही आणि हंस यांसारख्या लक्षणांचा संदर्भ देण्यात आला आहे. या वैशिष्ट्यांमुळे संबंधित मूर्तीचे सरस्वती देवीच्या मूर्तिशास्त्रीय स्वरूपाशी साम्य असल्याचे पुरातत्त्व विभागाच्या अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.
त्यामुळे माणकेश्वर येथे सटवाई देवी म्हणून पूजली जाणारी ही प्राचीन मूर्ती प्रत्यक्षात सरस्वती देवीच्या स्वरूपाची असल्याचा निष्कर्ष अहवालातून समोर आला आहे.
अहवालासाठी उपोषण; माहिती मिळाल्यानंतर मागे
मूर्तीचे संवर्धन पूर्ण झाल्यानंतरही त्याबाबतचा अधिकृत अहवाल मिळण्यास विलंब होत असल्याने गणेश महाराज अंधारे यांनी उपोषण सुरू केले होते. पुरातत्त्व विभागाचा अहवाल प्रशासनाला प्राप्त झाल्यानंतर अहवालातील निष्कर्ष स्पष्ट झाले आणि त्यानंतर त्यांनी उपोषण मागे घेतले.
या अहवालामुळे माणकेश्वरच्या प्राचीन मंदिराचा इतिहास, तेथील शिल्पकला आणि सटवाई म्हणून प्रचलित असलेल्या मूर्तीची ओळख याबाबत नव्याने चर्चा सुरू झाली आहे.
श्रद्धा आणि इतिहासाचा महत्त्वाचा दुवा
माणकेश्वर येथील सटवाई देवीचे मंदिर अनेक वर्षांपासून भाविकांच्या श्रद्धेचे केंद्र आहे. पिढ्यान्पिढ्या ही मूर्ती सटवाई देवी म्हणून पूजली जात आहे. मात्र, पुरातत्त्वीय आणि मूर्तिशास्त्रीय अभ्यासातून आता तिचे सरस्वती स्वरूप समोर आले आहे.
त्यामुळे स्थानिक धार्मिक परंपरा आणि पुरातत्त्वीय ओळख यांचा अभ्यास करण्याच्या दृष्टीने हा अहवाल महत्त्वाचा ठरत आहे. माणकेश्वरच्या मंदिर परिसरातील इतर प्राचीन शिल्पे, त्यांची रचना आणि ऐतिहासिक संदर्भ यांचा सखोल अभ्यास झाल्यास या परिसराच्या प्राचीन इतिहासाबाबत आणखी माहिती समोर येण्याची शक्यता आहे.
सध्या पुरातत्त्व विभागाच्या अहवालातील निष्कर्षामुळे माणकेश्वर परिसरातील भाविक, ग्रामस्थ, इतिहासप्रेमी आणि अभ्यासकांमध्ये या प्राचीन मूर्तीच्या मूळ स्वरूपाबाबत उत्सुकता निर्माण झाली आहे.
