गणपती महाल व खंडोबा मंदिराच्या जतनासाठी तातडीच्या उपाययोजनांची मागणी; जिल्हाधिकारी आणि पुरातत्त्व विभागाला सामूहिक निवेदन
यशश्री अपडेट्स | धाराशिव
महाराष्ट्राच्या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक वारशाचे प्रतीक असलेल्या नळदुर्ग किल्ल्याच्या संवर्धनासाठी नळदुर्ग शहरातील नागरिक आता एकवटले आहेत. किल्ल्यावरील ऐतिहासिक, धार्मिक आणि सांस्कृतिक वास्तूंचे संरक्षण करावे, संरक्षित परिसरातील अतिक्रमणे हटवावीत तसेच किल्ल्याच्या दीर्घकालीन संवर्धनासाठी प्रभावी नियोजन करण्यात यावे, अशी मागणी नागरिकांनी केली आहे. यासंदर्भात जिल्हाधिकारी तसेच भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागाकडे सामूहिक निवेदन सादर करण्यात आले आहे.
नळदुर्ग किल्ला हा महाराष्ट्रातील महत्त्वपूर्ण आणि भव्य भुईकोट किल्ल्यांपैकी एक म्हणून ओळखला जातो. विविध राजवटींच्या इतिहासाचा साक्षीदार असलेल्या या किल्ल्याला ऐतिहासिक महत्त्वाबरोबरच धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्वही प्राप्त झाले आहे. स्थानिक आख्यायिकांनुसार या किल्ल्याचे नाव राजा नळ यांच्या नावाशी संबंधित असून, नल-दमयंतीच्या आख्यायिकेशीही त्याचा संबंध जोडला जातो.
ऐतिहासिक वास्तूंकडे होत असल्याचा दुर्लक्षाचा आरोप
किल्ल्यावरील अनेक ऐतिहासिक वास्तूंकडे पुरेसे लक्ष दिले जात नसल्याची भावना नागरिकांनी व्यक्त केली आहे. काही वास्तू दुर्लक्षित अवस्थेत असून, धार्मिक स्थळांची योग्य देखभाल आणि संवर्धन होणे आवश्यक असल्याचे निवेदनात नमूद करण्यात आले आहे.
इतिहासाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वपूर्ण असलेल्या या किल्ल्याच्या जतनासाठी तातडीने आणि नियोजनबद्ध उपाययोजना न केल्यास भविष्यात ऐतिहासिक वारशाचे मोठे नुकसान होण्याची भीती नागरिकांनी व्यक्त केली आहे.
आदिलशाही काळातील स्थापत्य वैभव
नळदुर्ग किल्ल्याचा विस्तार आदिलशाही काळात मोठ्या प्रमाणावर करण्यात आल्याचे इतिहासातून दिसून येते. किल्ल्याची भक्कम तटबंदी, असंख्य बुरुज, हत्ती दरवाजा, रणमंडळ, बारादरी, अंबरखाना, रंगमहाल आणि पाणी महाल यांसारख्या वास्तू तत्कालीन स्थापत्य आणि लष्करी नियोजनाचे उदाहरण आहेत.
विशेषतः बोरी नदीवरील जलव्यवस्था आणि त्या काळातील अभियांत्रिकी कौशल्याचा नमुना आजही नळदुर्ग किल्ल्याचे वैशिष्ट्य म्हणून ओळखला जातो. या ऐतिहासिक वास्तू केवळ नळदुर्ग किंवा धाराशिव जिल्ह्याचाच नव्हे, तर संपूर्ण महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वारशाचा महत्त्वपूर्ण ठेवा असल्याचे नागरिकांनी म्हटले आहे.
गणपती महाल व खंडोबा मंदिराच्या संवर्धनाची मागणी
किल्ल्यामधील श्री गणपती महाल, श्री खंडोबा मंदिर आणि इतर धार्मिक वास्तू या स्थानिक नागरिकांच्या श्रद्धेशी निगडित आहेत. त्यामुळे या वास्तूंचे जतन आणि संरक्षण करण्यासाठी प्रशासनाने विशेष लक्ष देण्याची मागणी निवेदनाद्वारे करण्यात आली आहे.
गणपती महालाची योग्य सुरक्षा व्यवस्था करून भाविक आणि पर्यटकांसाठी तो खुला करण्यात यावा, अशी प्रमुख मागणी नागरिकांनी केली आहे. त्याचबरोबर खंडोबा मंदिराची पुरातत्त्वीय निकषांनुसार डागडुजी व जीर्णोद्धार करण्यात यावा, अशीही मागणी करण्यात आली आहे.
या दोन्ही वास्तूंच्या नियमित देखभालीसाठी स्थानिक नागरिक, इतिहास अभ्यासक, प्रशासन आणि पुरातत्त्व विभागाच्या प्रतिनिधींचा समावेश असलेली संयुक्त समिती स्थापन करावी, अशी मागणीही निवेदनात करण्यात आली आहे.
अतिक्रमण हटविण्यासाठी सर्वेक्षणाची मागणी
संरक्षित स्मारकाच्या परिसरात झालेल्या अथवा होऊ शकणाऱ्या अतिक्रमणांबाबत नागरिकांनी गंभीर चिंता व्यक्त केली आहे. किल्ला परिसरातील सर्व अतिक्रमणांचे सविस्तर सर्वेक्षण करून कायद्यानुसार आवश्यक कारवाई करण्यात यावी, अशी मागणी करण्यात आली आहे.
ऐतिहासिक आणि संरक्षित वास्तूंच्या परिसरात अनधिकृत बांधकामे किंवा अतिक्रमणे झाल्यास त्या वास्तूंच्या मूळ स्वरूपाला आणि त्यांच्या संवर्धनाला धोका निर्माण होऊ शकतो. त्यामुळे संबंधित यंत्रणांनी याबाबत तातडीने दखल घेऊन आवश्यक ती कारवाई करावी, अशी नागरिकांची भूमिका आहे.
पर्यटन विकासात स्थानिकांना विश्वासात घेण्याची मागणी
नळदुर्ग किल्ल्याच्या संवर्धनासोबतच पर्यटन विकासासाठीही मोठ्या प्रमाणात संधी उपलब्ध आहेत. मात्र, किल्ल्याच्या संवर्धन, पर्यटन विकास किंवा सुशोभीकरणासंदर्भात कोणताही निर्णय घेताना स्थानिक नागरिक, इतिहासप्रेमी आणि संबंधित घटकांना विश्वासात घ्यावे, अशी मागणी निवेदनकर्त्यांनी केली आहे.
किल्ल्याचा किंवा किल्ल्याच्या परिसरातील कोणताही भाग बीओटी अथवा तत्सम पद्धतीने विकसित करण्याचा निर्णय घेण्यात आल्यास त्यासाठी पूर्णपणे पारदर्शक आणि सार्वजनिक निविदा प्रक्रिया राबविण्यात यावी, अशी स्पष्ट भूमिका नागरिकांनी मांडली आहे.
स्थानिक सहभागातून संवर्धनाची अपेक्षा
नळदुर्ग किल्ल्याचे संवर्धन हे केवळ शासकीय यंत्रणांचे काम न राहता त्यामध्ये स्थानिक नागरिकांचा सक्रिय सहभाग असणे आवश्यक असल्याची भावना व्यक्त करण्यात आली आहे. किल्ल्याच्या दीर्घकालीन संरक्षण आणि विकासासाठी स्थानिक नागरिक, इतिहास अभ्यासक, तज्ज्ञ आणि प्रशासन यांचा सहभाग असलेली सल्लागार समिती स्थापन करण्यात यावी, अशीही मागणी करण्यात आली आहे.
ऐतिहासिक वारसा जतन करण्याची जबाबदारी शासनासह नागरिकांचीही आहे. राष्ट्रीय आणि ऐतिहासिक महत्त्वाच्या स्मारकांचे संरक्षण करणे ही शासनाची महत्त्वपूर्ण जबाबदारी असून, नागरिकांनीही आपल्या सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक वारशाच्या जतनासाठी पुढाकार घेणे आवश्यक आहे, अशी भूमिका यावेळी मांडण्यात आली.
नळदुर्ग किल्ल्यातील ऐतिहासिक वास्तूंचे संरक्षण, धार्मिक स्थळांचे संवर्धन, अतिक्रमणांवर कारवाई आणि पर्यटन विकासासाठी पारदर्शक धोरण आखण्यात यावे, अशी नागरिकांची प्रमुख मागणी आहे. आता जिल्हा प्रशासन आणि पुरातत्त्व विभाग या मागण्यांवर काय निर्णय घेतात आणि नळदुर्ग किल्ल्याच्या संवर्धनासाठी कोणत्या ठोस उपाययोजना केल्या जातात, याकडे नळदुर्गवासीयांसह इतिहासप्रेमींचे लक्ष लागले आहे.
