पावसाच्या लांबलेल्या खंडामुळे उडीद, सोयाबीन, मका पिके कोमेजली; चारा टंचाईने पशुपालक त्रस्त, ऊस व फळबागांच्या उत्पादनावरही संकट
यशश्री अपडेट्स | परंडा :
परंडा तालुक्यात यंदाच्या खरीप हंगामावर पावसाच्या लहरीपणाचे मोठे संकट ओढवले आहे. जून महिन्याच्या सुरुवातीपासूनच पावसाचे प्रमाण अत्यल्प राहिल्याने शेतकऱ्यांच्या आशा मावळू लागल्या होत्या. जून महिना जवळपास कोरडा गेल्यानंतर जुलैच्या सुरुवातीला झालेल्या तुरळक पावसावर शेतकऱ्यांनी धाडस करून उडीद, सोयाबीन, मका यासह विविध खरीप पिकांची पेरणी केली. पाऊस पुढे साथ देईल, या अपेक्षेने शेतकऱ्यांनी बियाणे, खते, मशागत आणि पेरणीवर मोठा खर्च केला. मात्र पेरणीनंतर पुन्हा पावसाने मोठी दडी मारल्याने शेतकऱ्यांच्या डोळ्यांसमोर उभ्या पिकांची वाताहत होत आहे.
सुरुवातीला झालेल्या पावसामुळे पिकांची उगवण चांगली झाली. शेतकऱ्यांच्या चेहऱ्यावर समाधान दिसू लागले होते. मात्र त्यानंतर पावसाने पाठ फिरवल्याने जमिनीतील ओलावा झपाट्याने कमी झाला. उडीद आणि सोयाबीनची पिके पाण्याअभावी कोमेजू लागली असून अनेक ठिकाणी पिकांची वाढ खुंटली आहे. फुलोरा आणि शेंगा लागण्याच्या महत्त्वाच्या अवस्थेतच पिकांना पाण्याची गरज असताना पावसाने दडी मारल्याने उत्पादनात मोठी घट होण्याची भीती शेतकऱ्यांना सतावत आहे.
पेरणीचा खर्च वाया जाण्याची भीती
शेतकऱ्याने पेरणीपूर्वी मशागत, नांगरणी, वखरणी, बियाणे, खत आणि मजुरीवर मोठा खर्च केलेला असतो. पेरणी झाल्यानंतर पिके उभी राहिली की उत्पादनाची अपेक्षा निर्माण होते. यंदा मात्र पिके उगवल्यानंतरच पावसाने खंड दिल्याने शेतकऱ्यांच्या मेहनतीवर पाणी फिरण्याची वेळ आली आहे.
“पेरणी करण्यासाठी पैसे उधार घेतले. बियाणे आणि खतांचा खर्च केला. आता पीक डोळ्यांसमोर उभे आहे; पण पाऊस नसल्याने ते वाळत आहे. पाऊस पडला नाही तर केलेला सगळा खर्च वाया जाणार,” अशी व्यथा अनेक शेतकरी व्यक्त करत आहेत.
शेतकऱ्यांसाठी खरीप हंगाम म्हणजे केवळ पीक घेण्याचा काळ नसून वर्षभराच्या आर्थिक नियोजनाचा आधार असतो. खरीप पिकातून मिळणाऱ्या उत्पन्नावर कर्जफेड, मुलांचे शिक्षण, घरखर्च, शेतीची पुढील मशागत आणि इतर गरजा भागवल्या जातात. त्यामुळे खरीप पीक हातातून गेले तर त्याचा परिणाम थेट संपूर्ण कुटुंबाच्या आर्थिक परिस्थितीवर होतो.
‘पाऊस कधी येणार?’ या प्रश्नाने शेतकरी अस्वस्थ
सध्या परंडा तालुक्यातील अनेक शेतकऱ्यांची नजर आकाशाकडे लागली आहे. सकाळपासून आकाशात ढग दिसले की पाऊस येईल, अशी आशा निर्माण होते; मात्र ढग येतात आणि पाऊस न पडताच निघून जातात. त्यामुळे शेतकऱ्यांची चिंता आणखी वाढत आहे.
शेताच्या बांधावर उभे राहून कोमेजलेले पीक पाहण्याची वेळ शेतकऱ्यांवर आली आहे. काही ठिकाणी पिके वाचवण्यासाठी शेतकरी उपलब्ध पाण्यावर ठिबक, पाइप किंवा इतर साधनांनी पाणी देण्याचा प्रयत्न करत आहेत. मात्र सर्वच क्षेत्राला पाणी देणे शक्य नसल्याने मोठ्या क्षेत्रातील पिके पावसाच्या प्रतीक्षेत आहेत.
चाऱ्याचा प्रश्न गंभीर; पशुपालकांवर मोठा आर्थिक भार
परंडा तालुक्यात शेतीसोबत पशुपालन हा अनेक कुटुंबांचा महत्त्वाचा आधार आहे. तालुक्यात मोठ्या प्रमाणावर दूध उत्पादन आणि दूध संकलन होते. मात्र पावसाच्या खंडामुळे हिरवा चारा उपलब्ध होत नसल्याने दूध उत्पादक शेतकरी मोठ्या संकटात सापडले आहेत.
चाऱ्यासाठी शेतकऱ्यांना आता मोठा खर्च करावा लागत आहे. उसाचा चारा मिळवण्यासाठी गुंठ्याला सुमारे पाच हजार रुपये मोजावे लागत असल्याचे चित्र आहे. त्यामुळे जनावरांना जगवण्यासाठीच शेतकऱ्यांच्या खिशातून मोठी रक्कम खर्च होत आहे.
एकीकडे दूध उत्पादनातून मिळणारे उत्पन्न आणि दुसरीकडे चारा, पशुखाद्य, औषधे व देखभालीचा वाढता खर्च, यामुळे दूध उत्पादकांचे आर्थिक गणित बिघडले आहे. जनावरांना चारा मिळाला नाही तर दूध उत्पादन कमी होण्याची भीती आहे आणि चारा विकत घेतला तर उत्पादन खर्च वाढतो, अशा दुहेरी कात्रीत पशुपालक सापडले आहेत.
‘पीक वाचवायचे की जनावरे?’ शेतकऱ्यांसमोर मोठा प्रश्न
पावसाअभावी निर्माण झालेल्या परिस्थितीत अनेक शेतकऱ्यांसमोर आणखी एक गंभीर प्रश्न उभा राहिला आहे. उपलब्ध पाणी पिकांसाठी वापरायचे की जनावरांसाठी राखून ठेवायचे, हा पेच निर्माण झाला आहे.
शेती आणि पशुपालन हे एकमेकांवर अवलंबून असल्याने पावसाचा खंड दोन्ही व्यवसायांवर परिणाम करत आहे. हिरवा चारा उपलब्ध नसल्याने शेतकऱ्यांना शेतातील उभ्या पिकांकडेही चाऱ्याच्या दृष्टीने पाहावे लागत आहे. काही ठिकाणी जनावरांना जगवण्यासाठी ऊस किंवा इतर उपलब्ध पिकांचा चारा म्हणून वापर करण्याची वेळ येत आहे.
उसाच्या उत्पादनावरही परिणाम होण्याची शक्यता
तालुक्यातील ऊस उत्पादकांनाही यंदा पावसाच्या कमतरतेची चिंता आहे. पावसाळ्याचे तीन महिने संपत आले तरी समाधानकारक पाऊस न झाल्याने जमिनीतील पाण्याची पातळी कमी होत आहे. विहिरी आणि बोअरवेलच्या पाणीपातळीत घट झाल्याने सिंचनाचा प्रश्न निर्माण झाला आहे.
पाण्याअभावी उसाची वाढ अपेक्षित प्रमाणात होत नसल्याचे शेतकरी सांगत आहेत. त्यातच चाऱ्याची टंचाई असल्याने उभा ऊस जनावरांच्या चाऱ्यासाठी वापरला जात असल्यास भविष्यात ऊस उत्पादनात आणखी घट होण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे खरीप पिकांबरोबरच ऊस उत्पादकांनाही आर्थिक फटका बसण्याची भीती निर्माण झाली आहे.
फळबागा वाचविण्याचे आव्हान
पावसाच्या खंडाचा परिणाम फळबागांवरही जाणवत आहे. फळझाडांना नियमित पाणी आणि ओलावा आवश्यक असतो. मात्र जलस्रोतांमध्येच पाणी कमी होत असल्याने फळबागा जगविण्यासाठी शेतकऱ्यांना मोठी कसरत करावी लागत आहे.
फळबाग उभी करण्यासाठी शेतकरी अनेक वर्षे मेहनत घेतो. रोपे, लागवड, खते, औषधे, सिंचन व्यवस्था आणि मजुरीवर मोठा खर्च केला जातो. त्यामुळे फळबागांना पाण्याअभावी नुकसान झाले तर त्यातून होणारा आर्थिक फटका दीर्घकाळ जाणवू शकतो.
कर्जाचा डोंगर आणि उत्पन्नाची चिंता
शेतीसाठी लागणारा खर्च वाढत असताना उत्पादनाची हमी राहिलेली नाही. बियाणे, खते, औषधे, डिझेल, मशागत आणि मजुरीचे दर वाढले आहेत. अशा परिस्थितीत शेतकऱ्यांनी मोठ्या अपेक्षेने खरीप पिकांची पेरणी केली. मात्र आता पाऊसच साथ देत नसल्याने केलेला खर्च कसा वसूल करायचा, हा प्रश्न त्यांच्यासमोर आहे.
पीक हातात आले नाही तर कर्जफेड कशी करायची, पुढील हंगामाची तयारी कशी करायची आणि कुटुंबाचा खर्च कसा भागवायचा, याची चिंता शेतकऱ्यांना सतावत आहे. त्यामुळे पावसाच्या खंडामुळे निर्माण झालेले संकट हे केवळ शेतीपुरते मर्यादित नसून ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवरही त्याचा परिणाम होण्याची शक्यता आहे.
प्रशासनाने तातडीने परिस्थितीचा आढावा घेण्याची गरज
परंडा तालुक्यातील पिकांची सद्यस्थिती लक्षात घेता प्रशासनाने गावनिहाय पिकांची पाहणी करून परिस्थितीचा आढावा घेण्याची गरज आहे. पावसाचा खंड आणखी वाढल्यास नुकसानग्रस्त पिकांचे पंचनामे, उपलब्ध शासकीय मदत, पीकविमा आणि चारा व्यवस्थापनाबाबत तातडीने निर्णय घेण्याची मागणी शेतकरी वर्गातून होत आहे.
पशुपालकांसाठी चारा उपलब्ध करून देणे, पाणीटंचाईग्रस्त भागात आवश्यक उपाययोजना करणे आणि शेतकऱ्यांना पीक वाचवण्यासाठी मार्गदर्शन करणेही आवश्यक आहे. पावसाची प्रतीक्षा करत बसलेल्या शेतकऱ्यांना केवळ आश्वासन नव्हे, तर प्रत्यक्ष मदतीची गरज आहे.
शेतकऱ्यांना आता फक्त पावसाची आस
परंडा तालुक्यातील शेतकऱ्यांसाठी यंदाचा खरीप हंगाम आशा आणि चिंतेच्या काठावर उभा आहे. सुरुवातीला पेरणीसाठी पावसाची प्रतीक्षा, त्यानंतर पेरणीसाठी आलेला अपुरा पाऊस आणि आता पिकांच्या वाढीच्या काळात पडलेला मोठा खंड, अशा संकटांची मालिका शेतकऱ्यांच्या वाट्याला आली आहे.
आज शेतकरी शेतात उभे राहून आकाशाकडे पाहत आहे. जमिनीला भेगा पडत आहेत, पिके कोमेजत आहेत, चाऱ्याचे दर वाढत आहेत आणि जलस्रोत आटत चालले आहेत. अशा परिस्थितीत “यंदा पीक हातात येणार का?” हा प्रश्न प्रत्येक शेतकऱ्याला अस्वस्थ करत आहे.
आता शेतकऱ्यांना गरज आहे ती केवळ एका दमदार पावसाची नाही, तर संकटाच्या काळात शासनाच्या ठोस मदतीची. पाऊस पडला तर पीक वाचेल; मात्र तोपर्यंत शेतकऱ्यांच्या हाताला आधार देणे ही प्रशासनाची आणि शासनाची तातडीची जबाबदारी आहे.
