‘उमेद’ आणि ‘पाणी फाऊंडेशन’च्या साथीने वाल्हा गावातील महिलांचा क्रांतीकारी प्रयोग; आर्थिक स्वावलंबनाची नवी पहाट
यशश्री अपडेट्स | भूम | विशेष प्रतिनिधी “एकजुटीमध्ये अफाट ताकद असते,” या म्हणीचा जिवंत प्रत्यय धाराशिव जिल्ह्यातील भूम तालुक्यातील वाल्हा गावातील महिलांनी आपल्या कृतीतून आणून दिला आहे. अल्पभूधारक शेतकरी, मर्यादित उत्पन्न आणि शेतीमधील वाढता खर्च अशा अनेक अडचणींवर मात करत गावातील ११ महिलांनी एकत्र येऊन तब्बल १५ एकरांवर गटशेतीचा यशस्वी प्रयोग सुरू केला आहे. या उपक्रमामुळे केवळ सोयाबीनची शेतीच बहरली नसून ग्रामीण महिलांच्या आर्थिक स्वावलंबनाची नवी वाटही खुली झाली आहे.
🛑 मर्यादांवर मात: संकटातून शोधली संधी
वाल्हा गावातील बहुतांश कुटुंबांचा उदरनिर्वाह हा शेतमजुरी, रोजंदारी आणि छोट्या-मोठ्या कोरडवाहू शेतीवर अवलंबून आहे. प्रत्येकाकडे जमीन कमी असल्याने स्वतंत्रपणे शेती करताना उत्पादन खर्च (बियाणे, नांगरणी, मजूर) परवडत नव्हता आणि निसर्गाच्या लहरीपणामुळे उत्पन्नही हाती लागत नव्हते. या चक्रातून बाहेर पडण्यासाठी गावातील ११ धाडसी महिलांनी एकत्र येण्याचा निर्णय घेतला. या एकजुटीतून ‘मलेश्वर महिला शेतकरी गट’ आणि ‘जिद्द महिला शेतकरी गट’ हे दोन गट अस्तित्वात आले आणि गावात एका नव्या क्रांतीची सुरुवात झाली.
🎯 ‘उमेद’ अभियानामुळे मिळाली परिवर्तनाची दिशा
या संपूर्ण प्रवासाला खरी गती मिळाली ती महाराष्ट्र राज्य ग्रामीण जीवनोन्नती अभियान अर्थात ‘उमेद’ मुळे. गटाच्या मार्गदर्शिका (सीआरपी) महादेवी सरवदे यांनी महिलांमधील सुप्त गुणांना आणि आत्मविश्वासाला खतपाणी घातले.
“आम्ही महिला नेहमी घर आणि मजुरी यातच अडकून राहतो. पण जर आपण एकत्र आलो, आपली शक्ती एकत्र केली, तर आपण शेतीचे गणित बदलू शकतो, हा विश्वास मी त्यांच्यात रुजवला. आज या महिलांनी त्याचे सोने केले आहे.” — महादेवी सरवदे (सीआरपी, ‘उमेद’ अभियान)
🤝 ११ महिलांची १५ एकरांची ‘श्रमशक्ती’
या उपक्रमाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे सहभागी झालेल्या महिलांनी आपली प्रत्येकी एक ते दीड एकर अशी सलग असलेली जमीन गटासाठी एकत्र केली. यामुळे तब्बल १५ एकरांचा एक सलग मोठा भूखंड तयार झाला.
गटशेतीचे थेट फायदे:
- यंत्रांचा सुलभ वापर: मोठ्या क्षेत्रामुळे ट्रॅक्टर, रोटाव्हेटर यांसारख्या आधुनिक यंत्रांचा वापर करणे सोपे झाले.
- खर्चात मोठी बचत: बियाणे, खते आणि औषधांची एकत्रित घाऊक खरेदी केल्यामुळे बाजारापेक्षा कमी दरात निविष्ठा मिळाल्या.
- मजुरीला फाटा: नांगरणी, पेरणी, खत व्यवस्थापन ते तणनियंत्रणापर्यंतची सर्व कामे महिलांनी स्वतः ‘श्रमदान’ करून केली. यामुळे मजुरांवर होणारा मोठा खर्च वाचला.
🌾 आधुनिक तंत्रज्ञान आणि सेंद्रिय शेतीचा मेळ
पारंपरिक शेतीला फाटा देत या महिलांनी आधुनिक आणि शाश्वत शेती पद्धतीचा अंगीकार केला आहे:
- शास्त्रोक्त बीजप्रक्रिया: बियाण्यांची उगवण क्षमता उत्तम व्हावी आणि पिकाला रोगांपासून वाचवता यावे यासाठी पेरणीपूर्वी योग्य बीजप्रक्रिया करण्यात आली.
- रुंद वरंबा-सरी (BBF) तंत्रज्ञान: सोयाबीनची पेरणी करण्यासाठी आधुनिक ‘बीबीएफ’ पद्धतीचा वापर केला. यामुळे अतिवृष्टी झाल्यास पाण्याचा योग्य निचरा होतो आणि दुष्काळ सदृश परिस्थितीत जमिनीत ओलावा टिकून राहतो.
- सेंद्रिय अर्क व एसओपी (SOP): रासायनिक कीटकनाशकांचा खर्च टाळण्यासाठी महिलांनी घरच्या घरी ‘दशपर्णी अर्क’ तयार करून त्याची फवारणी केली. प्रत्येक टप्प्यावर कृषी तज्ज्ञांच्या मानक कार्यपद्धतीचे (SOP) तंतोतंत पालन केले गेले.
🏆 ‘पाणी फाऊंडेशन’चे मार्गदर्शन ठरले टर्निंग पॉईंट
या महिलांच्या यशात **‘पाणी फाऊंडेशन’**च्या फार्मर कप उपक्रमाचे योगदान मोलाचे ठरले. पाणी फाऊंडेशनच्या प्रशिक्षणातून महिलांना पाणी व्यवस्थापन, मृदा संवर्धन, पिकांचे नियोजन आणि गटशेतीचे आधुनिक धडे मिळाले. या ज्ञानामुळे महिलांचा शेतीकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलला आणि त्यांनी शेतीकडे केवळ उपजीविकेचे साधन म्हणून न पाहता एक ‘नफा देणारा व्यवसाय’ म्हणून पाहण्यास सुरुवात केली.
“पूर्वी आम्ही नवऱ्याच्या किंवा मालकाच्या शेतात मजूर म्हणून राबायचो. शेतीचे निर्णय पुरुष घ्यायचे. पण आज आम्ही ११ जणी एकत्र येऊन १५ एकरांवर मालक म्हणून निर्णय घेत आहोत. बाजारातून खतं आणण्यापासून ते पेरणीच्या नियोजनापर्यंत सगळं आम्ही स्वतः करतो. हा आत्मविश्वास आम्हाला या गटशेतीने दिला आहे.” — सहभागी महिला शेतकरी, वाल्हा गाव.
🚀 आर्थिक स्वावलंबनाचा नवा ‘वाल्हा पॅटर्न’
आज वाल्हा गावातील १५ एकरांवर वाऱ्यावर डोलणारे हिरवेगार सोयाबीन हे केवळ एका पिकाचे यश नाही, तर ते ग्रामीण महिलांच्या जिद्दीचे आणि स्वावलंबनाचे प्रतीक आहे. या प्रयोगाने केवळ शेतीचा खर्च कमी केला नाही, तर ग्रामीण महिलांना निर्णय प्रक्रियेत मुख्य प्रवाहात आणले आहे. या यशानंतर आता महिलांनी केवळ सोयाबीनवर न थांबता भविष्यात इतर पिके आणि शेतीपूरक व्यवसायही सामूहिक पद्धतीने करण्याचा संकल्प केला आहे.
दारिद्र्य, मजुरी आणि मर्यादित साधनसंपत्तीवर मात करत वाल्हा गावातील महिलांनी उभारलेला हा आदर्श आज केवळ धाराशिव जिल्ह्यासाठीच नव्हे, तर संपूर्ण महाराष्ट्रातील महिला सक्षमीकरणासाठी प्रेरणादायी ‘रोल मॉडेल’ ठरत आहे.
