पाणी, चारा, जलसंधारणासह शेतकऱ्यांना मानसिक आधार देण्यासाठी पुढाकार घ्या; जिल्हा व तालुकास्तरावर नियंत्रण कक्ष, प्रत्येक गावासाठी नोडल अधिकारी
यशश्री अपडेट्स | धाराशिव : जिल्ह्यात निर्माण झालेल्या दुष्काळी परिस्थितीचा सामना करण्यासाठी शासन आणि प्रशासनाकडून विविध उपाययोजना राबविण्यात येत आहेत. मात्र, दुष्काळाचे संकट हे केवळ एका शेतकऱ्याचे, गावाचे किंवा विभागाचे नसून संपूर्ण समाजासमोरील आव्हान आहे. या संकटातून मार्ग काढण्यासाठी प्रशासनासोबतच सेवाभावी संस्था, सामाजिक संघटना, उद्योग, बँका आणि नागरिकांनीही आपापल्या क्षमतेनुसार मदतीचा हात पुढे करणे आवश्यक आहे. पिण्याचे पाणी, पशुधनासाठी चारा, जलसंधारण, आरोग्य, उपजीविकेची साधने आणि संकटग्रस्त शेतकऱ्यांना मानसिक आधार अशा विविध क्षेत्रांत सेवाभावी संस्थांनी पुढाकार घ्यावा, असे आवाहन जिल्हाधिकारी कीर्ती किरण पुजार यांनी केले.
जिल्हाधिकारी कार्यालयात गुरुवारी (दि. ८ ऑक्टोबर) दुष्काळ निवारणासाठी प्रशासन आणि जिल्ह्यातील सेवाभावी संस्थांच्या समन्वयासंदर्भात आयोजित बैठकीत ते बोलत होते. यावेळी जिल्हा परिषदेच्या मुख्य कार्यकारी अधिकारी प्रियंवदा महाडदळकर, अतिरिक्त मुख्य कार्यकारी अधिकारी निलेश काळे, निवासी उपजिल्हाधिकारी विद्याचरण कडवकर यांच्यासह जिल्ह्यातील विविध सेवाभावी संस्थांचे प्रतिनिधी उपस्थित होते.
संकट मोठे असले तरी एकजुटीची ताकद त्याहून मोठी
जिल्हाधिकारी पुजार म्हणाले की, दुष्काळाचा परिणाम केवळ शेतीपुरता मर्यादित राहत नाही, तर पिण्याच्या पाण्याची उपलब्धता, पशुधनाचे संगोपन, ग्रामीण भागातील रोजगार आणि सर्वसामान्य नागरिकांच्या जीवनमानावरही होतो. अशा परिस्थितीत केवळ शासकीय उपाययोजनांवर अवलंबून न राहता समाजातील प्रत्येक घटकाने आपली सामाजिक जबाबदारी ओळखून काम करणे गरजेचे आहे.
जिल्ह्यात अनेक सेवाभावी संस्था विविध क्षेत्रांत काम करीत आहेत. काही संस्थांकडे जलसंधारणाचा अनुभव आहे, तर काही संस्था पशुधन संवर्धन, आरोग्य, शिक्षण, महिला सक्षमीकरण आणि समुपदेशनाच्या क्षेत्रांत कार्यरत आहेत. या संस्थांकडे उपलब्ध असलेले मनुष्यबळ, अनुभव आणि संसाधने एकत्रितपणे वापरल्यास दुष्काळ निवारणाच्या कामांना अधिक गती मिळू शकते.
प्रत्येक संस्थेची कार्यपद्धती आणि क्षमता लक्षात घेऊन संबंधित क्षेत्रात काम करण्याची संधी उपलब्ध करून देण्याचा प्रशासनाचा प्रयत्न राहणार आहे. तसेच, एखाद्या भागात आधीपासून सुरू असलेल्या कामांची माहिती घेऊन इतर संस्थांचे सहकार्य कसे मिळवता येईल, याचेही नियोजन करण्यात येणार आहे. मदतीच्या कामांची पुनरावृत्ती टाळून ती प्रत्यक्ष गरजूंपर्यंत पोहोचविणे महत्त्वाचे असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले.
जलसंधारण आणि पाणी साठवणुकीवर भर
दुष्काळी परिस्थितीत पाण्याची उपलब्धता वाढविणे आणि भविष्यातील पाणीटंचाई कमी करण्यासाठी जलसंधारणाच्या उपाययोजना महत्त्वाच्या ठरणार आहेत. पावसाचे पाणी जमिनीत मुरविणे, भूजल पातळी वाढविणे आणि उपलब्ध जलस्रोतांचे संवर्धन करण्यासाठी विविध उपक्रम राबविण्याबाबत बैठकीत चर्चा झाली.
जलतारा आणि पावसाचे पाणी साठविण्याच्या उपक्रमांना आवश्यक परवानगी व सहकार्य मिळावे, अशी मागणी सेवाभावी संस्थांच्या प्रतिनिधींनी केली. प्रशासनाकडून ज्या भागांत काम करण्याची संधी उपलब्ध करून दिली जाईल, त्या ठिकाणी प्रत्यक्ष काम करण्याची तयारीही प्रतिनिधींनी दर्शविली.
गावांमधील उपलब्ध जलस्रोतांचे संवर्धन, पाणी साठविण्याच्या उपाययोजना आणि लोकसहभागातून जलसंधारणाची कामे करण्यावर भर देण्यात आला. पाण्याचा प्रश्न तात्पुरत्या उपायांनी सोडविण्याबरोबरच दीर्घकालीन नियोजनातून ग्रामीण भागाची पाणी उपलब्धता सुधारण्याची गरजही यावेळी अधोरेखित करण्यात आली.
पशुधनासाठी चारा आणि पाण्याची व्यवस्था करण्याचे आवाहन
दुष्काळाचा मोठा फटका शेतकऱ्यांसोबतच पशुधनालाही बसत आहे. जनावरांसाठी पुरेसा चारा आणि पाणी उपलब्ध करून देणे हे पशुपालकांसमोरील महत्त्वाचे आव्हान बनले आहे. या पार्श्वभूमीवर सेवाभावी संस्थांनी चारा व्यवस्थापन, चाऱ्याची गुणवत्ता वाढविणे आणि पशुपालकांना मार्गदर्शन करणे यासाठी पुढाकार घ्यावा, असे आवाहन करण्यात आले.
बायफ संस्थेच्या प्रतिनिधींनी पशुधनासाठी चारा उपलब्ध करून देणे, उपलब्ध चाऱ्यावर आवश्यक प्रक्रिया करून त्याचा उपयोग वाढविणे आणि पशुपालकांना योग्य मार्गदर्शन करणे याबाबत चर्चा केली. तसेच, पशुधनासाठी पिण्याच्या पाण्याची व्यवस्था करण्याच्या उपाययोजनांवरही विचारविनिमय झाला.
गायरान जमिनीवर चारा लागवडीसाठी परवानगी मिळावी, अशी सूचनाही सेवाभावी संस्थांच्या प्रतिनिधींनी मांडली. उपलब्ध साधनसंपत्तीचा योग्य वापर करून पशुधनाचे संगोपन सुलभ करणे आणि पशुपालकांना दिलासा देणे, हा या उपक्रमांचा उद्देश आहे.
महिला सक्षमीकरण आणि उपजीविकेसाठी प्रशिक्षण
दुष्काळाचा परिणाम ग्रामीण भागातील कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीवरही होत आहे. शेतीतील उत्पन्न घटल्याने अनेक कुटुंबांसमोर उपजीविकेचा प्रश्न निर्माण होऊ शकतो. अशा परिस्थितीत गरजू कुटुंबांना पर्यायी उत्पन्नाची साधने उपलब्ध करून देणे आणि महिलांना शेतीपूरक व्यवसायांसाठी सक्षम करणे आवश्यक असल्याचे बैठकीत नमूद करण्यात आले.
महिलांना शेतीपूरक उपक्रमांसाठी आवश्यक साधनसामग्री उपलब्ध करून देणे, दुष्काळामुळे प्रभावित कुटुंबांना उपजीविकेसाठी प्रशिक्षण देणे आणि विविध योजनांच्या माध्यमातून त्यांना आर्थिकदृष्ट्या सक्षम करण्याबाबत चर्चा झाली. सेवाभावी संस्थांनी आपल्या अनुभवाचा उपयोग करून ग्रामीण कुटुंबांना स्वावलंबी बनविण्यासाठी प्रयत्न करावेत, अशी अपेक्षा व्यक्त करण्यात आली.
याशिवाय टाकाऊ वस्तूंपासून टिकाऊ आणि उपयुक्त वस्तू तयार करणे, उपलब्ध संसाधनांचा पुनर्वापर करणे आणि स्थानिक पातळीवर रोजगारनिर्मितीला चालना देणारे उपक्रम राबविण्याबाबतही सूचना मांडण्यात आल्या.
पशुपक्ष्यांसाठी पाण्याची व्यवस्था करण्यावरही भर
दुष्काळाच्या काळात पाण्याच्या टंचाईचा सामना केवळ माणसांनाच करावा लागत नाही, तर पशुपक्ष्यांनाही करावा लागतो. पाण्याच्या शोधात भटकणाऱ्या जनावरांना आणि पक्ष्यांना पाणी उपलब्ध व्हावे, यासाठी सामाजिक संस्थांनी पुढाकार घेण्याची गरज व्यक्त करण्यात आली.
गावागावांत पक्ष्यांसाठी पाण्याची भांडी ठेवणे, उपलब्ध ठिकाणी पाण्याची व्यवस्था करणे आणि ग्रामीण भागातील गरजू कुटुंबांना पिण्याचे पाणी उपलब्ध करून देण्यासाठी मदत करणे, अशा उपक्रमांबाबत चर्चा झाली. दुष्काळ निवारणाच्या प्रयत्नांत माणसांसोबतच पशुपक्ष्यांच्या गरजांचाही विचार करणे ही सामूहिक सामाजिक जबाबदारी असल्याचे यावेळी अधोरेखित करण्यात आले.
संकटग्रस्त शेतकऱ्यांना मानसिक आधार देणेही महत्त्वाचे
दुष्काळामुळे शेतकऱ्यांना आर्थिक अडचणींबरोबरच मानसिक तणावाचाही सामना करावा लागू शकतो. पिकांचे नुकसान, पाणीटंचाई, जनावरांच्या चाऱ्याची चिंता आणि कुटुंबाच्या उदरनिर्वाहाचा प्रश्न यामुळे निर्माण होणाऱ्या अडचणींच्या काळात त्यांना मानसिक आधार देणे आवश्यक आहे.
एखाद्या शेतकऱ्याला जनावरांसाठी चारा मिळवून देणे, एखाद्या कुटुंबाला पिण्याचे पाणी उपलब्ध करून देणे, गावातील विहिरीचे पुनर्भरण करणे किंवा चिंताग्रस्त शेतकऱ्याला समुपदेशनाच्या माध्यमातून आधार देणे, या प्रत्येक कृतीला मोठे सामाजिक महत्त्व आहे. संकटाच्या काळात आपण एकटे नाही, तर समाज आपल्या पाठीशी उभा आहे, हा विश्वास नागरिकांना देणे गरजेचे आहे, असे जिल्हाधिकारी पुजार यांनी सांगितले.
प्रत्येक गावासाठी नोडल अधिकारी; जिल्हा व तालुकास्तरावर नियंत्रण कक्ष
दुष्काळ निवारणाच्या उपाययोजनांची प्रभावी अंमलबजावणी करण्यासाठी आणि गावपातळीवरील परिस्थितीवर लक्ष ठेवण्यासाठी जिल्ह्यातील प्रत्येक गावासाठी नोडल अधिकाऱ्यांची नियुक्ती करण्यात येत असल्याची माहिती निवासी उपजिल्हाधिकारी विद्याचरण कडवकर यांनी दिली.
जिल्हाधिकारी कार्यालयात जिल्हास्तरीय नियंत्रण कक्ष स्थापन करण्यात येत असून, तालुकास्तरावरही स्वतंत्र नियंत्रण कक्ष तयार करण्यात येत आहेत. या यंत्रणेमुळे गावांमधील पिण्याच्या पाण्याची स्थिती, चाऱ्याची उपलब्धता, नागरिकांना भेडसावणाऱ्या अडचणी आणि आवश्यक उपाययोजनांची माहिती प्रशासनाला वेळेत मिळण्यास मदत होणार आहे.
नोडल अधिकाऱ्यांच्या माध्यमातून गावपातळीवरील गरजा समजून घेणे, संबंधित विभागांशी समन्वय साधणे आणि आवश्यक मदत उपलब्ध करून देण्याच्या प्रक्रियेला गती देणे शक्य होणार आहे. त्याचबरोबर सेवाभावी संस्थांकडून उपलब्ध होणाऱ्या मदतीचे नियोजन करून ती योग्य ठिकाणी पोहोचविण्यासही मदत होईल.
दुष्काळ निवारणासाठी उपलब्ध कामे लोकसहभागातून आणि सेवाभावी संस्थांच्या सहकार्याने अधिक प्रभावीपणे करण्यावर बैठकीत भर देण्यात आला. प्रशासन आणि सामाजिक संस्था यांच्यातील समन्वयामुळे उपलब्ध संसाधनांचा योग्य वापर होऊन गरजू नागरिकांना दिलासा मिळण्याची अपेक्षा व्यक्त करण्यात आली.
सेवाभावी संस्थांना सहभागासाठी आवाहन
जिल्ह्यात दुष्काळ निवारणासाठी काम करू इच्छिणाऱ्या सेवाभावी संस्थांनी आपली माहिती, कार्यक्षेत्र आणि सूचना प्रशासनाला कळवाव्यात, असे आवाहन करण्यात आले आहे. संस्थांना दुष्काळ निवारणाच्या कामात सहभागी होण्यासाठी तसेच आवश्यक सूचना देण्यासाठी Rdc1osmanabad@gmail.com या ई-मेलवर संपर्क साधता येईल.
अधिक माहितीसाठी संजय पवार (९६२३००१९०६) आणि एच. डी. क्षीरसागर (९९७०८६३०४३) यांच्याशी संपर्क साधण्याचे आवाहन करण्यात आले आहे.
सामूहिक प्रयत्नांतून दुष्काळावर मात करण्याचा निर्धार
दुष्काळ निवारण हे केवळ शासकीय मदतीचे वाटप किंवा जलसंधारणाची कामे करण्यापुरते मर्यादित नसून, संकटग्रस्त प्रत्येक व्यक्तीला आधार देण्याची सामूहिक प्रक्रिया आहे. प्रशासन, सेवाभावी संस्था, सामाजिक संघटना, उद्योग, बँका आणि नागरिक यांनी एकत्रितपणे काम केल्यास दुष्काळाच्या झळा कमी करण्यासाठी प्रभावी प्रयत्न करता येतील.
ज्या भागात ज्या प्रकारच्या मदतीची गरज आहे, त्या ठिकाणी संबंधित संस्थांनी पुढाकार घ्यावा. एकमेकांच्या कामाला पूरक सहकार्य करून उपलब्ध संसाधनांचा समाजहितासाठी उपयोग करावा आणि दुष्काळ निवारणाच्या प्रयत्नांना अधिक बळ द्यावे, असे आवाहन जिल्हाधिकारी कीर्ती किरण पुजार यांनी केले.
