अभ्यासाच्या नावाखाली मोबाईलचा वाढता वापर; विद्यार्थ्यांना ‘डिजिटल शिस्त’ लावण्याची गरज
यशश्री अपडेट्स|परंडा:
बदलत्या तंत्रज्ञानाच्या युगात मोबाईल फोन हा केवळ संपर्काचे साधन राहिलेला नसून शिक्षणाचा एक महत्त्वाचा भाग बनला आहे. शाळांमध्ये गृहपाठ, ऑनलाइन चाचण्या, शैक्षणिक व्हिडिओ, प्रकल्प, संदर्भ साहित्य, प्रश्नसंच तसेच विविध शैक्षणिक उपक्रमांसाठी विद्यार्थ्यांना मोबाईल आणि इंटरनेटचा वापर करावा लागत आहे. त्यामुळे विद्यार्थ्यांच्या हातात मोबाईल येण्याचे प्रमाण दिवसेंदिवस वाढत आहे. मात्र, अभ्यासासाठी उपलब्ध करून दिलेला मोबाईल नेमका किती वेळ आणि कोणत्या कारणासाठी वापरला जातो, हा प्रश्न आता पालक आणि शिक्षकांसमोर गंभीरपणे उभा राहिला आहे.
आज अनेक विद्यार्थ्यांना अभ्यासासाठी इंटरनेटवर माहिती शोधावी लागते. शिक्षकांकडून व्हॉट्सॲपसारख्या माध्यमातून गृहपाठ, नोट्स, प्रश्नपत्रिका, सूचना आणि प्रकल्पांची माहिती पाठविली जाते. काही विषय समजून घेण्यासाठी शैक्षणिक व्हिडिओंची मदत घेतली जाते. त्यामुळे मोबाईलचा योग्य वापर विद्यार्थ्यांसाठी अत्यंत उपयुक्त ठरू शकतो. अवघड विषय समजून घेणे, नवीन माहिती मिळवणे, विविध संदर्भांचा अभ्यास करणे आणि जगभरातील शैक्षणिक साधने सहज उपलब्ध करून घेणे शक्य झाले आहे.
मात्र, याच मोबाईलचा दुसरा पैलूही आता प्रकर्षाने समोर येत आहे. ‘ऑनलाइन अभ्यास आहे’ या कारणामुळे पालक मुलांच्या हातात मोबाईल देतात आणि काही वेळातच अभ्यासाऐवजी गेम्स, मनोरंजनाचे व्हिडिओ, सोशल मीडिया आणि अन्य ऑनलाइन कंटेंटकडे मुलांचे लक्ष वळते. सुरुवातीला काही मिनिटांसाठी वापरला जाणारा मोबाईल नंतर तासन्तास हातात राहतो. परिणामी अभ्यासाची वेळ वाढण्याऐवजी मोबाईलवरील मनोरंजनाचा वेळ वाढत असल्याचे चित्र अनेक कुटुंबांमध्ये पाहायला मिळते.
‘अभ्यासासाठी मोबाईल’ की ‘मोबाईलसाठी अभ्यास’?
पालकांसमोर सध्या सर्वात मोठे आव्हान म्हणजे मुलांना अभ्यासासाठी मोबाईल द्यायचा, पण त्याचा गैरवापर होऊ द्यायचा नाही. लहान वयात मुलांना मोबाईल सहज उपलब्ध झाल्यास त्याची सवय लागण्याची शक्यता वाढते. काही मुले अभ्यासाच्या नावाखाली मोबाईल मागतात आणि पालकांनी त्यांच्यावर विश्वास ठेवून तो दिल्यानंतर प्रत्यक्षात किती वेळ अभ्यास केला आणि किती वेळ मनोरंजनासाठी वापरला, हे तपासणे कठीण होते.
मोबाईलवर उपलब्ध असलेली माहिती अतिशय वेगाने बदलत असल्याने विद्यार्थ्यांचे लक्ष एका विषयावर दीर्घकाळ केंद्रित ठेवणेही आव्हानात्मक ठरू शकते. अभ्यास करताना अचानक येणारे संदेश, व्हिडिओच्या सूचना, गेम्सचे नोटिफिकेशन किंवा सोशल मीडिया अपडेट्स विद्यार्थ्यांचे लक्ष विचलित करू शकतात.
पुस्तक वाचनाची सवय कमी होण्याची चिंता
मोबाईलवर काही सेकंदांत माहिती उपलब्ध होत असल्याने पुस्तक वाचून एखादा विषय समजून घेण्याची सवय कमी होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. इंटरनेटवर तयार उत्तर मिळत असल्याने काही विद्यार्थी स्वतः विचार करून उत्तर शोधण्याऐवजी थेट ऑनलाइन माहिती कॉपी करण्यावर भर देतात. यामुळे लेखनकौशल्य, कल्पनाशक्ती, चिंतनशक्ती आणि सखोल वाचनाची सवय यावर परिणाम होण्याची शक्यता आहे.
पाठ्यपुस्तक, संदर्भ पुस्तके आणि प्रत्यक्ष लिखाणाचा सराव याबरोबरच डिजिटल साधनांचा समतोल वापर करणे आवश्यक आहे. मोबाईल हा पुस्तकाचा पर्याय नसून पुस्तक आणि शिक्षकांच्या मार्गदर्शनाला पूरक साधन म्हणून वापरला तर त्याचा अधिक फायदा होऊ शकतो.
मैदानी खेळांपासून मुलांचे अंतर
मोबाईलच्या वाढत्या वापरामुळे मुलांच्या खेळण्याच्या सवयींमध्येही बदल होत आहे. पूर्वी शाळा सुटल्यानंतर मैदानावर खेळण्यासाठी धावणारी मुले आता मोबाइल गेम्स आणि व्हिडिओमध्ये अधिक वेळ घालवताना दिसतात. त्यामुळे शारीरिक हालचाल कमी होण्याबरोबरच मित्रमैत्रिणींशी प्रत्यक्ष संवाद साधण्याची संधीही कमी होते.
विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासासाठी अभ्यासाइतकेच खेळ, व्यायाम, कला, वाचन आणि सामाजिक संवाद महत्त्वाचे आहेत. त्यामुळे मोबाईलचा वापर वाढताना या सर्व गोष्टींसाठी विद्यार्थ्यांना पुरेसा वेळ मिळतो आहे का, याकडेही लक्ष देणे आवश्यक आहे.
कुटुंबातील संवादावरही परिणाम
मोबाईलच्या अतिवापराचा परिणाम कुटुंबातील संवादावर होऊ शकतो. जेवताना, कुटुंबातील सदस्य एकत्र बसले असताना किंवा मोकळ्या वेळेतही मोबाईल हातात असल्याने प्रत्यक्ष संवाद कमी होण्याची शक्यता आहे. मुलांनी दिवसभरात काय केले, शाळेत काय शिकले, कोणत्या अडचणी आल्या, मित्रांमध्ये काय घडले, याबाबत पालकांशी होणारा संवाद कमी झाल्यास मुलांच्या भावनिक आणि सामाजिक विकासावरही परिणाम होऊ शकतो.
झोपेच्या वेळेचेही नियोजन आवश्यक
अभ्यासाच्या नावाखाली रात्री उशिरापर्यंत मोबाईल वापरण्याची सवयही काही विद्यार्थ्यांमध्ये निर्माण होऊ शकते. रात्री झोपण्यापूर्वी दीर्घकाळ स्क्रीनकडे पाहण्यामुळे झोपेच्या दिनचर्येत अडथळा निर्माण होण्याची शक्यता असते. पुरेशी झोप न मिळाल्यास दुसऱ्या दिवशी शाळेत अभ्यास करताना थकवा आणि एकाग्रतेची समस्या जाणवू शकते. त्यामुळे विद्यार्थ्यांच्या मोबाईल वापराचे वेळापत्रक ठरवताना रात्रीची वेळ विशेषतः लक्षात घेणे आवश्यक आहे.
पालकांनी काय करावे?
मुलांच्या हातातून मोबाईल पूर्णपणे काढून घेणे हा एकमेव उपाय नाही. कारण आजच्या शिक्षणपद्धतीमध्ये तंत्रज्ञानाचा वापर आवश्यक आहे. त्यामुळे पालकांनी मोबाईल वापराबाबत स्पष्ट नियम ठरवणे गरजेचे आहे.
अभ्यासासाठी मोबाईल देताना कोणता विषय अभ्यासायचा आहे, किती वेळ अभ्यास करायचा आहे आणि कोणत्या शैक्षणिक माध्यमाचा वापर करायचा आहे, हे आधी निश्चित करता येईल. अभ्यास पूर्ण झाल्यानंतर मोबाईल बाजूला ठेवण्याची सवय लावणे आवश्यक आहे. पालकांनी शक्य असल्यास मुलांच्या ऑनलाइन अभ्यासाच्या वेळी अधूनमधून लक्ष ठेवावे. तसेच मुलांशी मोबाईलच्या चांगल्या-वाईट परिणामांबाबत संवाद साधावा.
शाळांचीही जबाबदारी
विद्यार्थ्यांना डिजिटल साधनांचा वापर शिकवताना शाळांनी ‘डिजिटल शिस्त’ हा विषय गांभीर्याने हाताळणे गरजेचे आहे. मोबाईलचा शैक्षणिक वापर, इंटरनेटवरील चुकीची माहिती ओळखणे, ऑनलाइन सुरक्षितता, सोशल मीडिया वापर, स्क्रीन टाइमचे नियोजन आणि डिजिटल माध्यमांचा जबाबदारीने वापर याबाबत विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन केले पाहिजे.
शिक्षकांनीही शक्य तिथे मोबाईलचा वापर आवश्यक तेवढाच ठेवून विद्यार्थ्यांना पुस्तक, वही, लेखन, चर्चा, प्रयोग आणि प्रत्यक्ष कृती यांना प्रोत्साहन देणे आवश्यक आहे. डिजिटल शिक्षण आणि पारंपरिक शिक्षण यांचा समतोल राखल्यास विद्यार्थ्यांना अधिक चांगला शैक्षणिक अनुभव मिळू शकतो.
मोबाईलचा योग्य वापर ठरू शकतो वरदान
मोबाईलचा योग्य वापर केला तर तो विद्यार्थ्यांसाठी ज्ञानाचा मोठा स्रोत ठरू शकतो. विविध विषयांचे शैक्षणिक व्हिडिओ, ऑनलाइन संदर्भ साहित्य, शब्दकोश, नकाशे, विज्ञान प्रयोगांचे व्हिडिओ, भाषाशिक्षणाची साधने आणि विविध शैक्षणिक प्लॅटफॉर्म विद्यार्थ्यांच्या ज्ञानात भर घालू शकतात. ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांनाही अनेक दर्जेदार शैक्षणिक साधने घरबसल्या उपलब्ध होऊ शकतात.
मात्र, या सुविधांचा लाभ घेण्यासाठी मोबाईलचा वापर नियोजनबद्ध आणि मर्यादित असणे आवश्यक आहे. मोबाईल विद्यार्थ्याला शिकवणारा सहकारी असावा; अभ्यासापासून दूर नेणारा अडथळा नसावा.
तंत्रज्ञानाचा वापर असावा, नियंत्रण नाही
आजच्या काळात विद्यार्थ्यांना तंत्रज्ञानापासून दूर ठेवणे शक्य नाही आणि ते योग्यही नाही. भविष्यातील शिक्षण, रोजगार आणि कौशल्यांच्या दृष्टीने डिजिटल ज्ञान आवश्यक ठरणार आहे. त्यामुळे विद्यार्थ्यांना मोबाईलपासून पूर्णपणे दूर ठेवण्यापेक्षा त्याचा योग्य वापर शिकवणे ही काळाची गरज आहे.
पालकांनी मुलांवर केवळ नियंत्रण ठेवण्याऐवजी त्यांच्याशी संवाद साधावा, शिक्षकांनी डिजिटल शिक्षणासोबत डिजिटल शिस्तीचे धडे द्यावेत आणि विद्यार्थ्यांनी स्वतःच्या मोबाईल वापराची जबाबदारी स्वीकारावी. या तिन्ही घटकांचा समन्वय झाला तर मोबाईल शिक्षणासाठी प्रभावी साधन ठरू शकतो.
मोबाईल विद्यार्थ्यांच्या हातात असावा; मात्र विद्यार्थ्यांचे भविष्य मोबाईलच्या हातात जाऊ नये. अभ्यासासाठी तंत्रज्ञानाचा वापर आवश्यक आहे, पण त्यासोबत पुस्तक, मैदान, शिक्षक, कुटुंब आणि प्रत्यक्ष अनुभव यांनाही तितकेच महत्त्व मिळाले पाहिजे. डिजिटल शिक्षणासोबत ‘डिजिटल शिस्त’ रुजवणे हीच आजच्या काळाची खरी गरज आहे.
